Vì sao nhiều layer 2 trên Ethereum không còn lý do để tồn tại

Bức tranh mới của hệ sinh thái layer 2 Ethereum

Zero Network tuyên bố dừng hoạt động vào tháng trước, và phản ứng trong giới crypto gần như là một sự mệt mỏi quen thuộc, lại thêm một layer 2 của Ethereum rời cuộc chơi. Sự kiện này không diễn ra đơn lẻ, mà nằm trong làn sóng các rollup đang gặp khó, giữa lúc tranh luận về việc hệ sinh thái layer 2 của Ethereum có đang trở nên quá đông đúc hay không tiếp tục nóng lên.

Cùng thời điểm, Vitalik Buterin cũng liên tục nhấn mạnh rằng cộng đồng nên nhìn lại lộ trình mở rộng dài hạn của Ethereum. Nhiều dự án lớn khác thì đã rời xa cách định vị như một blockchain đa năng, để chuyển sang các ứng dụng cụ thể hơn như thanh toán, stablecoin và tài sản được token hóa.

Layer 2 không biến mất, nhưng mô hình đại trà đang gặp áp lực

Theo Ben Fisch, đồng sáng lập kiêm CEO Espresso Systems, vấn đề không nằm ở layer 2 nói chung, mà nằm ở nhóm chain đa mục tiêu.

Ông cho rằng ở bất kỳ nơi nào một người có thể chạy smart contract trên blockchain hiện tại, họ cũng có thể triển khai trên layer 2. Tuy nhiên, thị trường đang đi vào giai đoạn hợp nhất đối với các layer 2 đa dụng, thay vì suy yếu trên toàn bộ phân khúc.

Lý do layer 2 bùng nổ trong vài năm qua rất rõ ràng: công nghệ rollup đã giúp việc tạo chain mới đơn giản và rẻ hơn nhiều. Về bản chất, rollup xử lý giao dịch ở ngoài chain chính của Ethereum, gom nhiều giao dịch lại rồi định kỳ đưa dữ liệu đã nén về Ethereum để quyết toán và thừa hưởng lớp bảo mật cuối cùng.

Mô hình này cho phép ứng dụng có tốc độ nhanh hơn, phí thấp hơn, nhưng vẫn dựa vào Ethereum như nền tảng tin cậy cuối cùng.

Nhiều chain hơn, nhưng không phải chain nào cũng có người dùng

Khi rào cản triển khai giảm mạnh, hàng loạt mạng mới được xây dựng trên các bộ công cụ hạ tầng như OP Stack của Optimism, Orbit của Arbitrum hay zkSync. Nhưng tạo ra một chain dễ hơn rất nhiều so với việc kéo được người dùng thật sự.

Fisch nói thẳng rằng đã có quá nhiều layer 2 đa dụng, và điều đó khiến chúng trở nên khó hợp lý ở góc độ sản phẩm, vì thực tế không có nhiều phiên bản khác nhau của cùng một thứ để cạnh tranh lâu dài.

Số liệu cũng cho thấy sự tập trung rất cao. Hiện tại, Base và Arbitrum cộng lại chiếm hơn 80% tổng giá trị khóa lại trong DeFi trên layer 2 của Ethereum, theo dữ liệu từ DefiLlama.

Trong khi đó, các mạng nhỏ hơn lại chật vật giữ thanh khoản. Trong sáu tháng gần đây, Linea, World Chain, Starknet và Mantle đều ghi nhận lượng bridge deposit suy giảm. Riêng Linea giảm từ 976 triệu USD trong tháng 11 năm 2025 xuống còn 367 triệu USD trong tháng 5 năm 2026, tức sụt hơn 60%.

Chi phí vận hành giảm, nhưng bài toán nhu cầu vẫn chưa được giải

Alice Hou, cựu nhà phân tích nghiên cứu tại Messari, cho rằng chỉ một số ít layer 2 có nhu cầu tài chính rõ ràng mới đủ sức tồn tại lâu dài.

Theo Hou, câu hỏi quan trọng không phải là công nghệ layer 2 có hoạt động được hay không, mà là mạng đó có tạo ra đủ hoạt động để chứng minh sự tồn tại của mình hay không.

Nếu không có nhu cầu blockspace đủ lớn, không có người dùng đủ đông hoặc không thu hút được nhà phát triển, việc tiếp tục duy trì một layer 2 sẽ ngày càng khó biện minh, bà nói.

Điều thú vị là kinh tế học để khởi chạy một rollup hiện lại hấp dẫn hơn bao giờ hết. Bản nâng cấp Dencun của Ethereum, ra mắt năm 2024, đã cắt giảm mạnh chi phí đăng dữ liệu rollup lên Ethereum thông qua blobs. Nghiên cứu của Messari cho thấy chi phí availability dữ liệu hiện chỉ còn là một phần nhỏ trong tổng chi phí vận hành của nhiều chain dùng OP Stack.

Hou nhận định rằng từ góc nhìn nhà vận hành, chạy một layer 2 ngày nay rõ ràng rẻ hơn. Tuy nhiên, chi phí thấp hơn không đồng nghĩa với việc dự án sẽ thành công, vì thử thách thực sự vẫn là tạo ra đủ nhu cầu bền vững để mạng có lý do tiếp tục tồn tại.

Từ hạ tầng sang ứng dụng chuyên biệt

Sự thay đổi này đang hiện rõ trong toàn ngành. Nhiều dự án từng nhấn mạnh vai trò hạ tầng nay chuyển sang tập trung vào thanh toán, stablecoin, tài sản token hóa và các thị trường ứng dụng chuyên biệt khác.

Fisch cho rằng các nhà quản lý tài sản phát hành quỹ thị trường tiền tệ token hóa, nhà phát hành stablecoin hay nền tảng tiền gửi token hóa là những ví dụ điển hình của các mô hình có lý do rõ ràng để hoạt động onchain. Với họ, một layer 2 riêng có thể mang lại chi phí thấp hơn, quyền kiểm soát tốt hơn và hiệu năng ổn định hơn so với việc chỉ triển khai như một smart contract trực tiếp.

Hou cũng đồng tình rằng phân phối người dùng quan trọng hơn bản thân công nghệ.

Bà cho rằng chỉ những layer 2 đã có sẵn tệp người dùng đủ mạnh, đồng thời có lý do rõ ràng để hưởng lợi từ hạ tầng blockchain, mới nên tự phát hành mạng riêng.

Đó cũng là lý do các sàn giao dịch thường được xem là nhóm ứng viên sáng giá nhất. Base của Coinbase là ví dụ nổi bật, tận dụng tệp khách hàng sẵn có của sàn và đồng thời kết nối người dùng với hệ sinh thái DeFi rộng hơn của Ethereum.

Layer 2 là công cụ mở rộng hay chỉ là nơi tận dụng bảo mật của Ethereum

Cuộc tranh luận cũng phản ánh một khác biệt sâu hơn về vai trò của layer 2. Trong nhiều năm, những người ủng hộ Ethereum xem rollup chủ yếu là giải pháp mở rộng cho chính mạng lưới này.

Fisch lại nhìn theo cách khác. Ông nói mình không xem layer 2 là công cụ để mở rộng Ethereum, mà là cách khai thác các đặc tính bảo mật sẵn có của layer 1.

Theo góc nhìn đó, Ethereum không còn là đích đến, mà giống một lớp quyết toán mà ứng dụng có thể sử dụng khi thấy hợp lý. Ông mô tả Ethereum như một loại hàng hóa mà layer 2 có thể lựa chọn dùng đến.

Cách nhìn này phù hợp với xu hướng lớn hơn trong hạ tầng crypto hiện nay. Thay vì cố trở thành blockchain thống trị tiếp theo, ngày càng nhiều dự án coi blockchain chỉ là một thành phần mô-đun có thể ghép vào các sản phẩm lớn hơn.

Nếu xu hướng này tiếp tục, hệ sinh thái Ethereum trong tương lai có thể rất khác so với thời kỳ bùng nổ rollup. Thay vì hàng trăm chain đa dụng cạnh tranh nhau để giành thanh khoản, phần thắng có thể thuộc về số ít mạng gắn với doanh nghiệp cụ thể, sản phẩm tài chính cụ thể và cộng đồng người dùng rõ ràng hơn.