Lịch sử tiền tệ: Đồng tiền pháp định (Fiat) là gì và vì sao nó mất giá?

Hàng ngày, chúng ta làm việc vất vả để kiếm những tờ tiền giấy mang tên VNĐ, USD hay EUR. Chúng ta tích trữ chúng trong két sắt, gửi vào ngân hàng với niềm tin tuyệt đối rằng chúng sẽ đảm bảo cho một tương lai an toàn. Tuy nhiên, ít ai dừng lại để đặt câu hỏi: Thực chất những tờ giấy đó được bảo chứng bằng gì? Vì sao cùng một số tiền, 10 năm trước bạn có thể mua được một miếng đất, nhưng bây giờ có khi chỉ đủ mua một chiếc xe máy?

1. Đồng tiền pháp định (Fiat) hoạt động như thế nào?

Để hiểu bản chất của hệ thống tài chính hiện tại, chúng ta cần nhìn lại cách tiền tệ đã phát triển. Đồng tiền pháp định (Fiat currency) là công cụ thanh toán được tuyên bố là hợp pháp bởi sắc lệnh của chính phủ (từ "Fiat" trong tiếng Latin có nghĩa là "Hãy để nó được thực hiện").

Hãy tưởng tượng hệ thống tiền tệ giống như một trò chơi cờ tỷ phú (Monopoly). Ngân hàng trung ương đóng vai trò là nhà cái. Các tờ tiền trong trò chơi thực chất chỉ là những mảnh giấy in màu, không có giá trị nội tại hoặc giá trị sử dụng như một cái bánh mỳ hay một tấm áo. Tuy nhiên, vì mọi người chơi đều đồng ý tuân theo luật của nhà cái, các tờ giấy đó mang sức mạnh mua bán, trao đổi các khu đất trên bàn cờ.

Tiền pháp định ngoài đời thực cũng vậy. Quyền lực duy nhất giúp một tờ 100 USD hoặc 500.000 VNĐ có giá trị là do nhà nước yêu cầu mọi khoản nợ, giao dịch mua bán và nghĩa vụ đóng thuế đều phải thanh toán bằng chúng.

2. Vì sao tiền pháp định lại liên tục mất giá?

Khoảng thời gian trước năm 1971, đồng USD được gắn liền với Bản vị vàng (Gold Standard). Cứ mỗi 35 USD in ra phải có 1 Ounce vàng thực tế lưu trữ trong kho bạc. Điều này giới hạn lượng tiền được in. Nhưng khi bản vị vàng bị loại bỏ, nút thắt nguồn cung bị gỡ bỏ hoàn toàn.

Bản chất của cỗ máy in tiền định lượng

Khi chính phủ cần tiền để chi tiêu công, kích thích kinh tế hay đối phó với khủng hoảng (điển hình như việc in hàng nghìn tỷ USD trong đại dịch Covid-19), ngân hàng trung ương có thể tạo ra tiền mới trực tiếp từ không khí.

Quy luật cung cầu cơ bản chỉ ra rằng: Bất cứ thứ gì càng dồi dào thì giá trị của nó càng giảm. Khi lượng tiền lưu thông trong một quốc gia tăng lên 10%, trong khi lượng hàng hóa sản xuất ra giữ nguyên, giá cả của hàng hóa đó sẽ buộc phải tăng lên 10% để cân bằng. Đó chính là lạm phát.

Thống kê thực tế cho thấy, sức mua của đồng USD đã giảm hơn 96% kể từ năm 1913 (năm Cục Dự trữ Liên bang Mỹ - FED được thành lập). Nếu bạn giữ 10.000 USD dưới nệm vào năm 1950, số tiền đó ở thời điểm hiện tại gần như mất đi khả năng duy trì sức mua ban đầu.

3. Bài học cốt lõi cho nhà đầu tư khi đối mặt với tiền Fiat

Việc giữ tài sản bằng tiền mặt trong két sắt không phải là "tiết kiệm", mà thực chất là bạn đang chịu một mức lãi suất âm vô hình do lạm phát bào mòn mỗi ngày. Để tồn tại trong hệ thống tiền Fiat, hiểu biết về tài chính (financial literacy) là bắt buộc.

Thay vì tích trữ tiền giấy, dòng tiền dư thừa phải được chuyển hóa vào các loại tài sản có khả năng tự sinh sôi hoặc có số lượng giới hạn. Tiền Fiat là công cụ tuyệt vời để giao dịch tốc độ cao trên thị trường, nhưng là một "hầm chứa" tồi tệ để giữ gìn tài sản của gia đình qua nhiều thế hệ. Đo đạc chính xác, tại các nước có lạm phát cao như Argentina hay Thổ Nhĩ Kỳ, tốc độ mất giá lên tới hơn 100% chỉ trong 1 năm tài chính, buộc người dân bắt buộc phải tìm đến kênh lưu trữ khác.

Tóm lại

Hệ thống tiền pháp định (Fiat) dựa trên niềm tin tuyệt đối vào năng lực điều hành của chính phủ. Tuy nhiên, tính linh hoạt trong việc in tiền không giới hạn cũng là con dao hai lưỡi kiến tạo nên hiện tượng lạm phát. Trong môi trường này, tiền giấy được thiết kế để tiêu xài và luân chuyển, chứ không phải để đứng im. Đừng mong chờ tiền mặt bảo vệ tương lai của bạn, chính sự lựa chọn đầu tư thông minh mới là chiếc khiên vững chắc nhất.

Tình trạng liên tục in tiền vô hạn đã làm nảy sinh một câu hỏi cực kỳ lớn lao trong nhiều thập kỷ: Liệu có tồn tại một hệ thống tài chính nào tách biệt với sự can thiệp của con người không?

Đọc tiếp: Khủng hoảng 2008 & Sự ra đời của Bitcoin: Tại sao chúng ta cần tiền điện tử?